In het sociale domein groeit de aandacht voor gemeenschapsvorming. We willen mensen verbinden, eenzaamheid tegengaan, samenredzaamheid stimuleren. Tegelijkertijd sluipt er een risico in onze manier van werken: de verleiding om gemeenschap maakbaar te maken.
Wat ik in de praktijk tegenkom
Ook in mijn eigen werk voel ik deze spanning. Met initiatieven als SamenKracht en Studio Bruis probeer ik ruimte te creëren voor het groeien van gemeenschap.
Toch zie ik ook hoe snel de neiging ontstaat om gemeenschap te vangen in formats, stappenplannen of projecten. Op zulke momenten hoor ik de stemmen van degenen van wie ik het vak heb geleerd – Kees Penninx en Loes Hulsebosch – die mij steeds weer terugbrengen bij de essentie: gemeenschap laat zich niet vangen.
Wat gemeenschap werkelijk is
Zodra we gemeenschap proberen te gieten in een vaste vorm of verpakken als een hapklare oplossing voor zorgtekorten, doen we tekort aan wat gemeenschap werkelijk is. Gemeenschap is namelijk iets levends en organisch. Het is in zekere zin net als een wild dier, niet bedoeld om gevangen te worden in een programma of plan. Het groeit, verandert, beweegt – vaak op manieren die we niet kunnen voorspellen.
Gemeenschap ontstaat in relaties tussen mensen. Dat woord tussen is belangrijk. Gemeenschap ontstaat niet uit één individu, en ook niet als optelsom van losse individuen – het ontstaat in het weefsel, de open ruimte tussen mensen.
In dat veld schuilt zowel de kracht als de kwetsbaarheid van gemeenschap. Haar kracht zit niet in het doel wat we zelf willen bereiken met een buurt of wooncomplex, maar in het proces zelf: in de ontmoetingen, de wederkerigheid, het gedeelde zoeken, het samen leren in een veranderende wereld. Het vraagt om vertrouwen, wederkerigheid en de bereidheid om open te staan voor elkaar. Ik heb nog nooit gezien dat zulke dingen van bovenaf kunnen worden opgelegd.
Elke interventie die is bedoeld om te werken aan gemeenschap, zorgen voor elkaar en stimuleren van wederkerigheid draagt dit spanningsveld in zich. De kunst is om niet alleen te organiseren, maar vooral ruimte te maken. Om niet te forceren, maar uit te nodigen.
Binnen SamenKracht en Studio Bruis werken we steeds vanuit vragen als:
- Hoe kunnen we ondersteunen zonder te sturen?
- Hoe zorgen we dat er ruimte blijft voor wat spontaan wil ontstaan?
- Hoe ondersteunen we zonder het eigen initiatief van mensen over te nemen?
- Hoe blijven we trouw aan het ritme van de gemeenschap zelf, in plaats van aan onze eigen plannen?
Wat gemeenschap voor mij betekent
Voor mij is gemeenschap, in haar diepste wezen, iets bezields. Iets heiligs – niet in religieuze zin, maar zoals ook menselijke waardigheid of de natuur als heilig ervaren kan worden. Het nodigt ons uit tot respect en erkenning van iets dat op zichzelf waardevol is. Gemeenschap draagt iets groters in zich – een oeroude kracht die ons als mens altijd heeft gedragen, groter, wijzer en ouder dan onszelf. Ja, we hebben in veel opzichten de structuren van gemeenschap afgebroken, maar de bron van gemeenschap – de menselijke behoefte aan verbinding en samen leven, blijft onverminderd aanwezig. We hoeven er alleen maar ruimte voor te maken.